شهرسازي در ايران
شهر سازی در ایران * شیرین کرائی
مسجدسلیمان نمونه شهر سازی مدرن
......آثار عیلامی ؛ هخامنشی ؛ اشکانی و ساسانی ، قرن ها مدفون در خاک مسجدسلیمان ؛ پائیز تا بهار خسته شد چشم زمین از سم کوب عشایر ؛ آمدند و رفتند و خبری باز نیامد از جمله روندگان این راه دراز. زندگی یعنی آمدن ها و شدن های مکرر و در روند تکامل ؛ مانده در دامداری و نرسیده به کشاورزی ، قرن ها انتظار برای دورخیز و پرشی بلند از دامداری به دوره صنعتی و نیشخندی به پشت سر . گرمسیر نفرین شده آماده تأسیس شهری مدرن که نگین خاور میانه بلا زده شد و ایران خواب آلود قاجاری را از قرن ها خواب پراند . همه چیز در انتظار دیگ بخار ؛ مته فولادی و هیاهوی تلاشگران نفتی بود تا خرس ها کنام خود رهاکنند و دره خرسون نمره یک شود .
.....از سحر گاهی که رینولدز دست های نفت آلود کل اله داد جونکی را از شوق به صورت کشید تا پی ریزی شهری مدرن در جنوب ایران ، زمان درازی طول نکشید . ساخت و ساز آغاز شد و کوچ نشینان بی خبر از مدرنیته ،از پدیده های شهری صنعتی ؛ انگشت عبرت بر دهان گرفتند و افسر بختیاری از زبان دلشان سرود .
گلی جون په چه وابید که دنیا چینو وابید[1].
مقدمه
در این گزارش سعی می گردد ضمن بررسی اجمالی روند شکل گیری شهر در ایران از سپیده دم تاریخ تا کنون به مرور به اواخر دوره قاجاریه رسیده و از آنجا به علل وچگونگی شکل گیری شهر مسجد سلیمان به عنوان شهری مدرن در ایران یک قرن پیش پرداخته شود .
مرحله شکل گیری و پیدایش پدیده شهر در ایران
الف – شهر های قبل از اسلام
...اقوام آریائی مستقر در جبال زاگرس و در دشتهای مرتفع آن با تشکیل ( دولت ماد ) اولین اقوامی هستند که گذر تاریخی خود را از مرحله جوامع ساده روستائی ، ایلی به جامعه شهری به انجام می رسانند . سازمان فضائی و تبلور کالبدی چنین گذری ایجاد اولین ( شهر – قدرت ) در فلات ایران است . ( هگمتانه ، هگمدان ، همدان )...گستردگی وسیع سرزمین های تابعه دولت هخامنشی به تشکیل اولین امپراطوری قدرتمند آن روزگارارن در شرق نزدیک منجر می شود . ...فتح بابل ، دولت هخامنشی را در مقابل مجموعه ای از دولت - شهرهای پررونق بین النهرین قرار می دهد ، دولت - شهرهائی که بازرگانی ، تجارت و تولید صنعتی در آنها جائی حیاتی را اشغال کرده است ....[2] فرو پاشی دولت هخامنشی و همراه آن سقوط ( شهر – قدرت ها )ی پارسی و تاراج ( شهر – قدرت ها ) و ( شهر – معبد ها ) هائی چون پاسارگاد و تخت جمشید سبب می گردد تا جوامع شهری و روستائی دچار نابسامانی های فراوان گردند . تلاقی دو نگرش به جهان ،یکی متکی بر فرهنگ و سلطه فرهنگی و دیگری متکی بر مدنیت و سلطه روابط مادی سبب می گردد تا مفهومی جدید از شهر پیدا شود . شهری که بتواند هاله ای از ( شهر – دولت ) هلنی باشد و هم سایه ای از ( شهر – قدرت ) پارسی . در این مکان است که دو فلسفه در هم می آمیزند و به مبادله می پردازند . ( شهر پارسی – هلنی ) مکانی می گردد برای استقرار دولت سلوکی . دولتی که هم سودای روابط ناشی از (مردم سالاری اشراف ) را در سر دارد و هم از روابط مبتنی بر ( اقتدار حکومت پارسی ) سود می برد [3]...
....شهر پارسی هلنی در مکانی استقرار می یافت که :
یکم : در جوار و یا در نزدیکی راه های ارتباطی و جاده های اصلی قرار داشته باشد .
دوم : در کنار قلعه نظامی و یا شهر قدیمی مستقر در منطقه مملو از روستاهای پیرامونی باشد .
سوم : از دیدگاه سوق الجیشی قابل تأمین باشد[4] . ...
....شار پارتی در دولت اشکانی محل استقرار طبقات اجتماعی می گردد . طبقاتی که بخوبی نشانگر دگرگونی های تاریخی هستند که از دولت هخامنشی تا دولت اشکانی رخ داده است [5]....
شار ساسانی چون شار پارسی در دولت هخامنشی ، بر مبنای باور های دینی و متأثر از مقوله جهان بینی ساخته می شود . شهر معمولا" به حصاری ختم می گردد که چهار دروازه به چهار سوی عالم داشته باشد که خود یادآور جهات اربعه و عناصر اربعه نیز می باشد [6]...
ب - شهر های ایران پس از اسلام
استاد سعید نفیسی شهر های بعد از اسلام را اینگونه گزارش می کند :
...در آن زمان بنا بر اصولی که در آغاز تمدن ایران مهاجران آریائی در کشور نهاده بودند ، هنوز شهرهای ایران مرکب از چند قسمت بود . قسمت درونی و هسته مرکزی را که دیوار و برج و بارو و گاهی هم خندق داشت و نخستین آبادی آن شهر از زمانهای قدیم بود ،( ارگ )یا (کهن دژ ) می گفتند و این کلمه را به زبان تازی ،( قهندژ ) ضبط کرده اند . به مرور زمان ، در گرداگرد آن ، آبادی بزرگتری فراهم شده بود که آنرا ( شارستان ) یا ( شهرستان ) و به زبان تازی ( ربض ) می گفتند . آبادی دیگری را که گرداگرد شارستان فراهم شده بود ، ( روستا ) می گفتند و این کلمه را به زبان تازی ، برده و ( رستاق ) گفته اند و نیز ( حایط ) یا ( سواد ) نامیده اند .
در آبادی های مهم ، که بر سر راه ها بود شب ها بر بلندی آتش می افروختند و برجی را که برای این کار ساخته بودند ، ( آتشگاه ) می نامیدند ، و همین کلمه را به تازی ترجمه کرده ( منار) و ( مناره ) گفته اند ، وسپس آن را در مساجد نیز بکار برده اند . به وسیله آتشی که بر فراز این برج ها افروخته می شد ، از دور اخبار و علائم و اشاراتی می دادند که مردم دور دست را از خطر و حوادث آگاه می کردند .
در شهرهای بزرگ ، لشکریان مخصوصی برای پاسبانی کاخ ها و مراکز دیوانی بودند که به آنها ( حرس ) می گفتند و مأمورین شهربانی شهر را ( شرط ) و شهردار را ( صاحب الشرط ) یا ( والی الشرط ) می نامیدند [7]....
تاورنیه جهانگرد فرانسوی طی 40 سال شش بار به اصفهان سفر کرد و در سفر نامه خود اطلاعات جالبی از فضای شهری اصفهان ، پایتخت صفوی ارائه می دهد :
....محیط اصفهان به انضمام محلات خارج شهر ، از پاریس کوچکتر نیست ، اما جمعیتش یک دهم پایتخت فرانسه است ،زیرا هر خانواده در یک خانه جداگانه زندگی می کنند و معمولا" خانه ها ، باغ مخصوص دارند و بنا براین ، فضای خالی از سکنه بسیار است . از هر سمت که به طرف اصفهان بروند ، اول مناره های مساجد و بعد درختان خانه ها نمودار می شود ، بطوریکه از دور اصفهان به یک جنگل بیشتر شباهت دارد تا به یک شهر . حصار و باروی اصفهان ، از خاک است و چند برج بسیار بد دارد ، بدون کنگره و مهتابی . استحکامات دفاعی ندارد و خندق آن بسیار کم عرض و کم عمق است . ده دروازه دارد که آنها هم استحکام چندانی ندارند . کلید دروازه نزد دروازه بان است و هر وقت بخواهد باز و بسته می کند و بطور کلی هر ساعت از شب ، می توان از خرابه های باروی شهر رفت و آمد نمود ....کوچه های اصفهان همه تنگ و کج و معوج و اغلب به علت طاق هاییکه روی کوچه ها می زنند تاریک است ....کوچه های اصفهان مانند همه شهر های ایران سنگفرش ندارد به همین جهت ، در تابستان و زمستان ، اسباب زحمت است [8]...
تهران از زمان آغا محمد خان قاجار پایتخت ایران گردید . با اینکه در دوره فتحعلیشاه و محمد شاه ساخت و سازهائی در تهران صورت گرفت اما بیشترین آبادانی و توسعه فضای شهری تهران در دوره قاجار مربوط است به زمان ناصرالدین شاه که طی نیم قرن سلطنت خود به ساخت مساجد ، مدارس ، قصرها ، بازارها ، خیابان ها و میدان ها همت گماشت .
این بود نمونه ای از فضای شهرهای ایران تا قبل از دوران تجدد . در واقع شهرسازی با اندکی تغییر بسته به عواملی از جمله آب و هوا و موقعیت جغرافیائی و سوق الجیشی در کلیه شهرهای ایران ، از الگوی واحدی پیروی می نمود .
مسجدسلیمان شهری مدرن با الگویی اروپائی
روز ۲۸ ماه مه ۱۹۰۱ میلادی، ویلیام ناکس دارسی تاجر بزرگ طلا در انگلستان امتیاز کشف نفت ایران را از مظفر الدین شاه قاجار گرفت و پس از مدتی مهندس جورج برنارد رینولدز را که تجربیاتی در زمینه حفاری نفت در مناطق نفت خیز سوماترا داشت، برای اکتشاف و استخراج نفت به استخدام خود درآورد. رینولدز در پایان سال ۱۹۰۲ میلادی عملیات حفاری اولین چاه در چاه سرخ قصر شیرین را آغاز کرد . پس از مدتی حفاری ، ناکام از کشف اقتصادی نفت ، عازم جنوب شد و همزمان در شاردین رامهرمز و میدان نفتون مسجد سلیمان وسایل حفاری را بر پا داشت .
پس از دو سال حفاری در شاردین گروه رینولدز به این نتیجه رسیدند که در این نقطه نمیتوانند به نفت برسند. اما علائم موجود و وجود آتشگاه و نیز حوضچهای که خود به خود قیر از آن میجوشید و یادداشتهای مورخین و باستان شناسان که تصریح کرده بودند در ناحیه نفتون نفت فراوان به دست میآید، رینولدز را که از مدتی پیش در آنجا به کار حفاری مشغول بود، امیدوار کرد و به همین علت وسائل و تجهیزات را به منطقه نفتون در مسجد سلیمان منتقل کردند و در پایان ماه ژانویه سال ۱۹۰۸ میلادی حفاری چاه شماره یک این شهر آغاز شد.
سرمایه شرکت که در انگلیس تشکیل شده بود تا در ایران به نفت دست یابد، به علت طولانی شدن دوره حفاری به پایان خود میرسید و ویلیام ناکس دارسی که از پیدا شدن نفت در این سرزمین قطع امید کرده بود طی تلگرافی از رینولدز خواست تا حفاری را تعطیل کند. گفته میشود تلگراف به دست رینولدز رسیده بود اما چندان به مسجد سلیمان اعتماد داشت که ترجیح داد بدان اعتنایی نکرده به کار خود ادامه دهد ، یا به تعبیری چون کشتی ها به علت بسته بود کانال سوئز ، مسیر طولانی دماغه امید نیک را برای رسیدن به خلیج فارس طی می کردند ، این خبر دیر به دست او رسید. سرانجام در حالیکه اعضای گروه در اوج نا امیدی به سر میبردند، در ساعت چهار صبح روز پنجم خرداد ماه ۱۲۸۷ خورشیدی برابر با ۲۶ ماه مه ۱۹۰۸ میلادی، مته حفاری از ضخامت زمینی به قطر ۳۰۰ متر عبور کرد و آخرین ضربت خود را به صخره عظیمی که روی منبع نفت قرار داشت فرود آورد، در نتیجه در عمق ۱۱۸۰ پا (۳۶۰ متری) نفت با فشار زیادی تا ۵۰ پا (۱۵ متر) بالاتر از نوک دکل حفاری فوران کرد و کارگران را در خود غرقه ساخت. بدین ترتیب فصل جدیدی در تاریخ کشور رخ داد و ایران به جمع کشورهای نفت خیز جهان پیوست.
این اتفاق، که نخستین اکتشاف نفت در خاورمیانه به شمار میرفت، حیات اقتصادی و اجتماعی مسجد سلیمان و ایران را دگرگون کرد، چنانکه از این چاه روزانه ۳۶۰۰۰ لیتر (معادل ۸۰۰۰ گالن) نفت استخراج میشد و بعدها در این شهر حداقل ۳۰۰ چاه نفت حفر شد. این منطقه که تنها در زمستان قشلاق ایل بختیاری بود و تابستان خالی از سکنه به یک شهر مدرن و پر رونق بدل شد. جمعیت آن افزایش یافته، خانهها و محلههای جدید برای کارکنان شرکت نفت از مدیران ارشد گرفته تا کارگران ساخته شد. شرکت نفت ابتدا اقدام به ایجاد یک دستگاه آب شیرین کن نموده و سپس برای انتقال آب رود کارون به شهر، لوله کشی منازل را به انجام رساند. همچنین خط آهنی توسط این شرکت تاسیس شد که از مسجدسلیمان تا درخزینه در ساحل کارون ونزدیکی شوشتر، امتداد مییافت. بدین ترتیب مسجد سلیمان از یک قشلاق به شهری بزرگ بدل شد و مردم از اطراف و اکناف برای کار به این شهر مهاجرت کردند. شبکه آب و برق تکمیل گردید و سیستم فاضلاب شهر به وجود آمد، حمل و نقل زباله مرتب شد و سیستم اتوبوس رانی به کار افتاد. همچنین ورزشگاه بزرگی ساخته شد و مسجد سلیمان چهره یک شهر تازه و متفاوت از سایر شهرها را به خود گرفت.
مسجدسلیمان را میتوان پیشتاز مدرنیته در ایران دانست . بسیاری از پدیده های صنعتی ، اقتصادی و فرهنگی مدرن در مسجد سلیمان متولد شدند . از این روست که مسجدسلیمان را شهر اولین ها می گویند .
خانه های ویلائی با پرچین های درختچه مورد ، باغچه های مصفا ، سقف هایی با شیروانی ورق فلزی ، حمام دوش وان و توالت های ایرانی و فرنگی بهداشتی ، خانه هایی با نقشه یکسان که کارکنان ایرانی و خارجی بنا به ارشدیت سازمانی در تایپ های مختلف این خانه ها در محله هائی نزدیک به محل کار خود ، سکنی می گزیدند . جاده ها و خیابان های آسفالته ، پل هائی با سازه های فلزی ، فرودگاه و خط هوائی ، خط راه آهن با ایستگاه هایی در فواصل لازم بین مسجدسلیمان و درخزینه ،ایستگاه آتش نشانی ،مخازن بهداشتی آب آشامیدنی ، زمین های ورزش ، سینما ها ، باشگاه ها ، استخر های شنا ، مسجد اهل تسنن برای کارکنان هندی ، مسجد اهل تشیع ، کلیسا ، گورستان مسلمانان ، گورستان مسیحیان ، سیستم تصفیه و بازیافت فاضلاب ، لوله کشی آب و گاز ، بیمارستانی با آخرین تجهیزاتی که در انگلیس بکار گرفته شده بود مجهز به سیستم های بخار آب و تهویه مطبوع ، پزشکان و پرستاران انگلیسی ، دانشکده پرستاری ، درمانگاه و آزمایشگاه حیوانات ،آموزشگاه حرفه ای ، کارگاه ها و کارخانه های مرتبط با صنعت نفت ، کارگاه مونتاژ اتوموبیل ، کارگاه مونتاژ هواپیما ، کارخانه تولید یخ مصنوعی ، کارخانه نوشابه سازی ، کارخانه تولید انواع نان باگت ، فروشگاه های مواد غذائی ثابت و سیار ، کشاورزی مکانیزه در درخزینه ، پرورش طیور ، پرورش خوک اهلی برای کارکنان خارجی ، مدرسه مختلط ، چاپخانه و انتشار روزنامه ، هفته نامه ، ماهنامه و سالنامه و ده ها پدیده مدرن دیگر که برای اولین بار در مسجدسلیمان تجربه می شد .
نتیجه گیری :
از مطالعه گذشته شهر های ایران و نیز تاریخچه شکل گیری شهر مسجدسلیمان به این نتیجه می رسیم که :
1- عواملی نظیر اقتصادی وتجاری ، صنعتی ، فرهنگی ، نظامی و یا جغرافیائی ، می توانند علت تأسیس شهر ها شوند و شهر مسجدسلیمان نیز از این قاعده مستثنی نبوده و به علت بهره برداری از مخازن نفت تأسیس گردیده .
2- علیرغم آنکه ، عموما" شهر های ایران در عرصه های هموار بنا گردیده اند ، از آنجائیکه به مرور زمان تکمیل گردیده و به وضعیت کنونی در آمده و از ابتدا فاقد یک نقشه جامع شهرسازی بوده اند ، اغلب خیابان ها و دیوار ها به گزارش مورخین ، کج و معوج و ساخت و سازها هماهنگی لازم را با یکدیگر نداشته و بعد از ورود مدرنیته و اتوموبیل در اواخر دوره قاجاری و لزوم بعضی تغییرات در خیابان ها و ساخت و سازها به این ناهماهنگی بیشتر افزود . البته مواردی چون عرصه های مرکزی اصفهان دوره صفوی که به دستور پادشاهان صفوی و با استفاده از دانش مهندسانی چون شیخ بهائی و سایرین که از لبنان در حوزه بیزانس و روم شرقی به ایران مهاجرت کرده بوده و از شهر سازی آن دیار ملهم و از تکنیک های شهرسازی مطلع بودند ، و یا ارگ های حکومتی در بعضی شهر ها که با طراحی اولیه احداث گردیده اند ،از این قاعده مستثنی هستند .
3- منطقه عمومی مسجدسلیمان ، منطقه ایست با دره ها و تپه ماهور ها ، و کمتر عرصه هموار برای احداث شهری با بافت منسجم وجود دارد . اما از آنجائیکه این شهر بر اثر یک رخداد صنعتی احداث گردیده و سازندگان آن دارای یک طراحی شهر سازی اولیه بودند . از فضا های ممکن برای احداث عرصه های مسکونی ، صنعتی ، فرهنگی و سایر ساخت و ساز ها به نحو ممکن استفاده نموده اند .
- مسجدسلیمان در شعر – فریدون کرائی www.koraee.blogfa.com -[1]
- مقدمه جامعه شناسی ایران ،جمشید بهنام ،شاپور راسخ ، مورفولوژی شهرهای ایران در طول تاریخ .[2]
- ایران از آغاز تا اسلام - گریشمن [3]
- از شار تا شهر – دکتر سید محسن حبیبی[4]
- از شار تا شهر – دکتر سید محسن حبیبی[6]